Kısa cevap: Çok potansiyelli birey, birkaç farklı alanda derin ilgileri olan ve bunların birden fazlasında gerçek bir beceri geliştirebilen kişidir. Basitçe dağınık olmaktan farkı ne? Çok potansiyelli biri her bölümden yanına bir şey alır ve zamanla bu alanlar birbirine bağlanmaya başlar. Dağınık bir şekilde her şeye bulaşmak ise genellikle zorluktan ya da korkudan kaçmanın bir yoludur ve geride pek bir şey bırakmaz.
Bu fikir nereden geliyor?
Çok potansiyellik (multipotentiality) terimi ilk olarak 1970’lerde kariyer ve eğitim danışmanlığında ortaya çıktı. Aynı anda pek çok alanda güçlü ve ilgili olan, ve tek bir yol seçmekte zorlanan gençleri tanımlıyordu. Başka bir deyişle, bir kişilik etiketi olarak değil, bir seçim sorunu olarak başladı.
Daha sonra popüler yazarlar ona daha sıcak adlar verdi: tarayıcılar (scanners), Rönesans ruhları ve multipotentialite’ler. Başka kültürlerin de bunun için kendi kelimeleri var. Japoncada eski bir deyim olan kiyō-binbō (器用貧乏), kabaca “her şeyde iyi olduğu için yoksul” anlamına gelir; İngilizcedeki jack of all trades, master of none (her işin ehli, hiçbirinin ustası değil) deyiminin bir akrabasıdır. Almanca konuşanlar Vielbegabung’dan (“çok yeteneklilik”) söz eder; Çin’de ise koca bir kuşak kendine “eğik çizgi kuşağı” (slash generation) der.
Çok potansiyelli biri nasıl görünür?
Çok potansiyelli bireylerin çoğu birkaç ortak özelliği paylaşır:
- Birbiriyle ilgisiz alanlarda ciddi ilgiler. Kodlama ve resim ve psikoloji.
- Başlangıçta hızlı öğrenme. Yeni bir alan göz korkutucu değil, heyecan verici gelir.
- İşler tekrara dönünce ilgiyi kaybetme. Genellikle iş zorlaştığında değil, kolaylaştığında başka bir şeye geçerler.
- Bağlantıları görme. Bir alandan bir fikir ödünç alıp onu başka bir alanda işe koşarlar.
Çok potansiyelli ve dağınık: fark nedir?
Dışarıdan bakınca birbirlerine benzerler: pek çok başlangıç, pek çok bitmemiş proje. İçeride ise çok farklıdırlar:
| Çok potansiyelli | Dağınık | |
|---|---|---|
| İlgi nasıl söner | Yavaş yavaş, iş rutine dönüştüğünde | Aniden, iş zorlaştığında ya da değerlendirilmek üzereyken |
| Başka bir şeye geçtikten sonra | Yanında bir şey taşır: bir beceri, bir bakış açısı, bir insan | Çoğunlukla suçluluk |
| Yeni şeylere iştah | Hâlâ canlı | Sönmüş olabilir |
| Alanlar | Yavaş yavaş birbirine bağlanır | Ayrı kalır |
Söylemeye değer bir şey daha: bazen sürekli değişim başka bir şeyi gizler; yargılanma korkusu, önemli bir işten kaçınma, depresyon ya da dikkat güçlükleri gibi. Artık hiçbir şey ilginç gelmiyorsa ya da örüntü yeniyse ve uyku veya enerjide değişikliklerle birlikte geliyorsa, bir uzmanla konuşmaya değer.
Bu neden bugün daha önemli?
Kariyerler artık yirmi yaşında seçip emekli olana kadar tırmandığınız bir merdivene benzemiyor. Araştırmalar, kuralların sürekli değiştiği ortamlarda birkaç alanı bilen insanların yeni sorunları çözmede avantajlı olduğunu gösteriyor. Yapay zekâ da yeni bir alana başlamayı çok daha ucuz hâle getirdi. Ama aynı araçlar işleri yarım bırakmayı da her zamankinden daha kolay hâle getiriyor. Bu yüzden bugün çok potansiyelli biri için en değerli beceri başlamak değil. Bitirmek.
Sarah Zarei Çok Potansiyellik Anketi’ni (SZ-MQ) tam da bunun için hazırladım: doğru yolda ilerleyen bir çok potansiyelli mi olduğunuzu, yoksa hâlâ kaybolmuş mu olduğunuzu sayılarla ölçebilmeniz için.
Sık sorulan sorular
Çok potansiyelli olmak bir bozukluk mu?
Hayır. Bu bir ilgi ve çalışma örüntüsüdür, klinik bir tanı değildir.
Çok potansiyelli insanlar diğer insanlardan daha mı zeki?
Mutlaka değil. İlgi genişliği ve zekâ farklı şeylerdir.
Sonunda tek bir şey seçmek zorunda mıyım?
Sonsuza kadar değil. Ama gerçekten derinleştiğiniz en az bir alanın olması, yaptığınız diğer her şeye ağırlık ve güvenilirlik kazandırır.
Kaynaklar
- Fredrickson, R. H., & Rothney, J. W. M. (1972). Recognizing and Assisting Multipotential Youth. Charles E. Merrill.
- Achter, J. A., Lubinski, D., & Benbow, C. P. (1996). Multipotentiality among the intellectually gifted. Journal of Counseling Psychology, 43(1), 65–76.
- Wapnick, E. (2017). How to Be Everything. HarperOne.
- Sher, B. (2006). Refuse to Choose! Rodale.
- Epstein, D. (2019). Range: Why Generalists Triumph in a Specialized World. Riverhead Books.